ความไม่สมบูรณ์
ที่ทำให้โลกยังไม่ตาย
เล่าจื๋อเปิดคัมภีร์ เต๋าเต๋อจิ้ง ด้วยประโยคสั้น ๆ
แต่สะเทือนใจมนุษย์ทุกยุคสมัย
เต๋าที่กล่าวได้
ไม่ใช่เต๋านิรันดร์
ประโยคนี้ไม่ได้ปฏิเสธภาษา
แต่เตือนว่า ภาษาไม่เคยครอบคลุมความจริงทั้งหมด
ทันทีที่เราคิดว่าเข้าใจแล้ว
เต๋าก็ไม่ใช่สิ่งนั้นอีกต่อไป
ความจริงที่มีชีวิต
จะไม่ยอมถูกขังอยู่ในคำอธิบาย
หลายพันปีต่อมา
ในอีกซีกโลกหนึ่ง
นักตรรกศาสตร์ชื่อ Kurt Gödel
พิสูจน์สิ่งเดียวกัน
แต่ใช้ภาษาของคณิตศาสตร์
เขาพิสูจน์ว่า
ระบบเหตุผลใด ๆ
ที่ซับซ้อนพอจะอธิบายโลกได้
จะต้องมี “ความจริงบางอย่าง”
ที่ระบบนั้นพิสูจน์ไม่ได้
ไม่ใช่เพราะเรายังไม่เก่งพอ
แต่เพราะ โดยธรรมชาติของระบบนั้นเอง
มันไม่อาจปิดสนิทได้
เมื่ออ่าน Gödel
หลายคนอาจรู้สึกเหมือนโลกเหตุผลถูกทำลาย
แต่ถ้าอ่านให้ลึก
จะพบว่าเขาไม่ได้ทำลายเหตุผล
เขาเพียงบอกว่า
เหตุผลไม่ใช่ทั้งหมดของความจริง
จุดนี้เอง
ที่เสียงของ Gödel
สอดคล้องกับเล่าจื๋ออย่างน่าประหลาด
เล่าจื๋อไม่ได้บอกว่า
อย่าใช้เหตุผล
แต่บอกว่า
อย่าเข้าใจผิดว่าเหตุผลคือเต๋า
Gödel ไม่ได้บอกว่า
อย่าคิดเป็นระบบ
แต่บอกว่า
อย่าหลงคิดว่าระบบจะครอบคลุมทุกสิ่ง
ทั้งสองกำลังชี้ไปยังสิ่งเดียวกัน
คือ ขอบเขต
ในทางธรรม
เราคุ้นเคยกับสิ่งนี้ดี
อริยสัจไม่ใช่สูตร
มรรคไม่ใช่ทฤษฎี
นิพพานไม่ใช่คำตอบในข้อสอบ
ถ้าธรรมะถูกอธิบายจนหมด
ธรรมะจะกลายเป็นความรู้
ไม่ใช่ทางพ้นทุกข์
ถ้วยมีค่า
ไม่ใช่เพราะเนื้อดิน
แต่เพราะความว่าง
ระบบมีค่า
ไม่ใช่เพราะกฎทั้งหมด
แต่เพราะพื้นที่ที่กฎเข้าไม่ถึง
ชีวิตก็เช่นกัน
ถ้าเราคิดว่า
เราเข้าใจชีวิตทั้งหมดแล้ว
นั่นแหละคือจุดที่ชีวิตเริ่มแข็ง
เริ่มตาย
เริ่มไม่ฟัง
ความไม่สมบูรณ์
จึงไม่ใช่ข้อบกพร่อง
แต่เป็นเงื่อนไขของความมีชีวิต
ในทางธรรม
ผู้รู้จริง
ไม่ใช่ผู้ที่ตอบได้ทุกคำถาม
แต่คือผู้ที่ไม่รีบปิดคำถาม
ผู้ปฏิบัติที่เดินถูกทาง
ไม่ใช่ผู้ที่คิดว่าถึงแล้ว
แต่คือผู้ที่ยังเปิดใจให้ความจริงสอนอยู่เสมอ
เต๋าไม่สมบูรณ์
จึงไม่ถูกจับ
ธรรมไม่สมบูรณ์
จึงยังทำงานกับใจ
และบางที
การยอมรับว่า
เราไม่อาจครอบครองความจริงทั้งหมด
อาจเป็นการเข้าใกล้ความจริงที่สุด
เท่าที่มนุษย์คนหนึ่งจะทำได้
ใส่ความเห็น